नेपालमा डीपफेक र साइबरबुलिङ (Terror Behind the Screen: Deepfakes and Cyberbullying in Nepal)
काठमाडौँ – प्रविधिको दुरुपयोगका कारण आजभोलि सामाजिक सञ्जालमा कसैको अनुमति विना तस्बिर वा भिडियो परिमार्जन गरेर सामाजिक प्रतिष्ठामा आँच पुर्याउने काम बढिरहेको छ। Artificial Intelligence (कृत्रिम बुद्धिमत्ता – AI) को विकाससँगै जोसुकै पनि यसको सिकार हुन सक्ने जोखिम बढेको छ।
१. डिजिटल प्रविधि र यसको दुरुपयोग (Digital Technology and its Misuse)
अहिले साइबर अपराधमा Photoshop (फोटोसप) भन्दा बढी आधुनिक AI Neural Networks (एआई न्युरल नेटवर्क) र Telegram Bots (टेलिग्राम बट्स) जस्ता प्रविधि प्रयोग भइरहेका छन्।
- Face Mesh Landmarks (अनुहारको बनावटका विन्दुहरू): यो प्रविधिले मानिसको आँखा, नाक र मुखको अवस्थितिलाई गणितीय रूपमा स्क्यान गर्छ।
- भ्रामक सामग्री निर्माण: यसले वास्तविक देखिने गरी कसैको अनुहार अर्को भिडियोमा दुरुस्तै रूपान्तरण गरिदिन्छ, जसलाई सामान्य आँखाले छुट्याउन कठिन हुन्छ। इन्टरनेटमा उपलब्ध यस्ता झुटा सामग्रीहरूमध्ये अधिकांश अनुचित र अत्यधिक संवेदनशील व्यक्तिगत प्रकृतिका (Inappropriate and sensitive personal content) हुने गरेका छन्।
२. चरित्रगत डिजिटल ब्ल्याकमेलिङ (Digital Character-based Blackmailing / Extortion)
यस प्रकारको अपराधको मुख्य उद्देश्य व्यक्तिको सामाजिक मानहानि गर्नु र आर्थिक फाइदा उठाउनु हो। यसलाई प्राविधिक भाषामा Digital Extortion (डिजिटल ब्ल्याकमेलिङ) भन्न सकिन्छ।
- पहुँच बनाउने: सामाजिक सञ्जालबाट तस्बिरहरू सङ्कलन गर्ने।
- भ्रामक दृश्य निर्माण: प्रविधिको प्रयोग गरी नक्कली र आपत्तिजनक देखिने सामग्री तयार पार्ने।
- आर्थिक माग (Bargaining): “माग बमोजिमको रकम नदिएमा यी सामग्रीहरू परिवार र समाजमा सार्वजनिक गरिदिने” भनी मानसिक दबाब दिने। यसले गर्दा विशेषगरी युवा वर्गमा गम्भीर मानसिक तनाव सिर्जना भइरहेको छ।
३. प्राविधिक र कानुनी चुनौती (Technical and Legal Challenges)
पीडितहरू न्यायका लागि प्रशासनिक निकायमा पुगे पनि केही प्राविधिक सीमाहरू रहेका छन्:
- उजुरीको चाप (Massive Backlog): Cyber Bureau (साइबर ब्युरो) मा उजुरीको सङ्ख्या अत्यधिक छ, तर प्रविधि र दक्ष जनशक्ति सीमित छ।
- सर्भरको झन्झट (Server and Data Access): सामाजिक सञ्जालका मुख्य Servers (सर्भर) हरू विदेशमा हुने भएकाले आवश्यक Data Access (डाटा पहुँच) पाउन समय लाग्छ।
- कानुनी शून्यता (Legal Gaps): नेपालमा विशेष रूपमा ‘डीपफेक’ लाई मात्र सम्बोधन गर्ने छुट्टै कानुन बनिसकेको छैन। हाल Electronic Transactions Act – ETA (विद्युतीय कारोबार ऐन) र गोपनीयता सम्बन्धी ऐनकै आधारमा मात्र कारबाही चलाइने गरिएको छ।
४. डिजिटल आत्मरक्षाका उपायहरू (Digital Self-Defense Measures)
आफ्नो डिजिटल सुरक्षालाई बलियो बनाउन यी कुराहरूमा ध्यान दिनु जरुरी छ:
- Profile Lock (प्रोफाइल लक): सामाजिक सञ्जालका एकाउन्ट र तस्बिरहरू सधैँ ‘Public’ नराखी सुरक्षित घेरामा मात्र सीमित राख्ने।
- Watermark (वाटरमार्क): यदि तस्बिरहरू पोस्ट गर्नैपर्ने भएमा तस्बिरको बीच भागमा हल्का देखिने गरी आफ्नो नाम वा संकेत राख्ने, जसले गर्दा एआईलाई अनुहार स्क्यान गर्न कठिन हुन्छ।
- वार्ता नगर्ने (Never Negotiate): कुनै पनि धम्की आउँदा अपराधीसँग सम्झौता वा रकम लेनदेन नगर्ने। त्यस्ता प्रोफाइलको लिङ्क र प्रमाण सुरक्षित राखी सिधै कानुनी उपचार खोज्ने।
निष्कर्ष (Conclusion)
स्क्रिनको आडमा बसेर अर्काको जीवन र प्रतिष्ठामाथि खेलबाड गर्ने प्रवृित्तिलाई रोक्न प्रविधि कम्पनी, सुरक्षा निकाय र नागरिक स्वयं सचेत हुन आवश्यक छ। इन्टरनेटलाई मर्यादित र सुरक्षित बनाउन ढिला भइसकेको छ।
